روان‌شناسی فرهنگی

روان‌شناسی فرهنگی

مدل مفهومی تاب‌آوری دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی: نظریه داده بنیاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه افسری امام علی (ع)، تهران، ایران.
2 استادیار، دانشکدۀ معارف و الهیات، دانشگاه افسری امام علی (ع)، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه روانشناسی اسلامی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
چکیده
تاب‌آوری، واکنش مقابله‌ای سازگارانه در برابر عوامل تنیدگی‌زا است که رهاورد آن افزایش سطح بهباشی در افراد است. پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی تاب‌آوری دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی طراحی شد. روش پژوهش حاضر، کیفی به شیوه نظریه داده بنیاد بود. منبع اصلی پژوهش، قرآن کریم و احادیث اسلامی بود. نمونه پژوهش، شامل گزاره‌های دینی توصیفی و تبیینی مرتبط با حوزه معنایی تاب‌آوری بود که به شکل هدفمند انتخاب شد. نمونه پژوهش به واسطه سه دسته ابزار، گردآوری شد: کتاب شامل قرآن کریم و کتاب‌های حدیثی معتبر؛ نرم‌افزار شامل نرم‌افزارهای جامع التفاسیر، جامع الاحادیث و کتابخانه جامع احادیث شیعه و اهل‌سنت؛ و وب‌گاه شامل پایگاه‌های معتبر علمی در حوزه تاب‌آوری. پس از استخراج داده‌های مرتبط با تاب‌آوری دینی از آموزه‌های اسلامی، در فرایند تحلیل داده‌ها از طریق کدگذاری، 950 «کد باز»، 53 «مفهوم»، 20 «مقوله» و 5 «بُعد» استخراج و درنهایت، ابعاد پنج‌گانه در قالب ۱ الگو، صورت‌بندی شد. یافته‌های پژوهش نشان داد الگوی تاب‌آوری الگویی فرایندی است که بر پنج بُعد؛ موقعیت‌های تاب‌آوری، عوامل زمینه‌ساز تاب‌آوری، مؤلفه‌های تاب‌آوری، راهکارهای تاب‌آوری و پیامدهای تاب‌آوری استوار است. اعتبار محتوای نتایج به دست آمده با معیارهای اعتمادپذیری، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اتکاپذیری، بررسی و تأیید شد. این یافته‌ها بستر مناسبی برای تدوین پرسش‌نامه و طراحی مداخلۀ درمانی آن فراهم کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

the Conceptual model of resilience based on Islamic teachings: a Grounded Theory

نویسندگان English

مهدی داداشی 1
علینقی لزگی 2
Seyed Mahdi Khatib 3
1 استادیار دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه افسری امام علی (ع)
2 استادیار دانشکده معارف و الهیات، دانشگاه افسری امام علی (ع)
3 استادیار پژوهشکده روانشناسی اسلامی، پژوهشگاه قرآن و حدیث
چکیده English

Resilience is an adaptive coping response against stressful factors, the result of which is an increase in the level of people's well-being. The current research was designed with the aim of developing a conceptual model of religious resilience based on Islamic teachings. The method of the current research is qualitative in the way of Grounded Theory. The main source of research was the Holy Quran and Islamic hadiths. The research sample included descriptive and explanatory religious propositions related to the semantic domain of resilience, which were selected purposefully. The research sample was collected through three categories of tools: books including the Holy Quran and authentic hadith books; the software includes Jame al-Tafaseer, Jame al-Ahadith, and the comprehensive library of Shia and Sunni hadiths; and the website includes reliable scientific databases in the field of resilience. After extracting data related to religious resilience from Islamic teachings, in the process of data analysis through coding, 950 "open codes", 53 "concepts", 20 "categories" and 5 "dimensions" were extracted and finally, five dimensions in the form of 1 model, was formulated. The findings of the research showed that the model of resilience is a model of a process that has five dimensions; the situations of resilience, the underlying factors of resilience, the components of resilience, the solutions of resilience, and the consequences of resilience. The validity of the content of the obtained results was checked and confirmed with the criteria of Credibility, transferability, Conformability, and Dependability.

کلیدواژه‌ها English

resilience
religious resilience
Islamic teachings
conceptual model
Grounded Theory
قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، اسوه.
احمدی، خدابخش (1399)، «آیا صبر همان تاب‌آوری است؟ مفهوم‌سازی کاربردی صبر برای شرایط بحرانی»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 14 (27)، 163ـ187.
بابائی، علی‌اکبر (۱۳۹۴)، قواعد تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پسندیده، عباس (۱۳۹۵)، الگوی اسلامی شادکامی، قم، دارالحدیث.
تبیک، محمدتقی (۱۳۹۸)، تدوین الگوی کشمکش‌های روانی‌ـ ‌معنوی در جامعۀ ایران: روش آمیخته، رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
توفیقی، حسین (۱۳۹۱)، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: «سمت».
چمی، محبوبه؛ زارع بهرام‌آبادی، مهدی؛ اصغر‌نژاد فرید، علی‌اصغر؛ شیرودی، شهره (1398)، «تدوین و اعتباریابی الگوی تاب‌آوری خانواده مبتنی بر آموزه‌های قرآنی». قرآن و طب، 4(5)، 30ـ41.
چمی، محبوبه؛ زارع بهرام‌آبادی، مهدی؛ اصغر‌نژاد فرید، علی‌اصغر؛ شیرودی، شهره (1399)، «اثربخشی الگوی تاب‌آوری خانواده مبتنی بر آموزه‌های قرآنی در رضایت زناشویی و صمیمیت زوجین»، قرآن و طب، 5 (2)، 30ـ41.
حبیب‌الهی، حبیب (1400)، «عوامل و مؤلفه‌های تاب‌آوری از منظر قرآن و روایات»، اخلاق، 11(43)، 11ـ43.
خطیب، سیدمهدی؛ آذربایجانی، مسعود؛ پسندیده، عباس؛ جان‌بزرگی، مسعود و رسول‌زاده طباطبایی، سیدکاظم (1400)، طراحی و امکان‌سنجی الگوی مقابله دینی با تنیدگی بر اساس قرآن کریم، رسالۀ دکتری، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم.
خطیب، سیدمهدی؛ آذربایجانی، مسعود؛ پسندیده، عباس؛ جان‌بزرگی، مسعود و رسول‌زاده طباطبایی، سیدکاظم (1401)، «تدوین الگوی مفهومی مقابلۀ دینی با استرس بر اساس آموزه‌های قرآن کریم: نظریۀ داده‌بنیاد»، روان‌شناسی فرهنگی، 6 (1)، 46ـ75.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، مفردات الفاظ القرآن، دمشق: دارالقلم.
ربانی بیرجندی، محمدحسن (۱۳۷۸)، «وثوق صدوری و وثوق سندی و دیدگاه‌ها»، فقه، ۱۹ و ۲۰ (۱)، ۱۴۵ـ۲۰۷.
رفیعی هنر، حمید (1397)، الگوی درمانی خودنظم‌جویی برای افسردگی بر اساس منابع اسلامی: تدوین مدل مفهومی و طرح نمای درمان و مطالعۀ امکان‌سنجی و نتایج اولیۀ آن، رسالۀ دکتری، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
سیدرضی (1414)، نهج‌البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: دار‌الهجرة.
شبیری زنجانی، سیدموسی (۱۳۹۷)، «کامل الزیارات و شهادت ابن قولویه به وثاقت راویان». پژوهش‌های رجالی، ۱ (۱)، ۷ـ ۲۹.
صدوق، محمد بن علی ابن‌بابویه قمی (۱۳۶۱)، معانی الأخبار، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
صدوق، محمد بن علی ابن‌بابویه قمی (1385)، خصال. قم: کتابفروشی اسلامیه.
طباطبایی، سمانه السادات، و سرفرازی، الهه (1401)، «اثربخشی آموزش مهارت تاب‌آوری اسلامی بر نگرش والدینی و احساس گناه مادران دارای فرزند نابینا». مطالعات اسلامی ایرانی خانواده، 2(2)، 58ـ72.
طباطبایی، سید محمدکاظم (۱۳۹۰)، منطق فهم حدیث، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طباطبایی، سید محمدکاظم (۱۳۹۵)، اعتبارسنجی متون حدیثی. قم: دارالحدیث (منتشرنشده).
طباطبایی، محمدحسین (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعۀ مدرسین.
طبرسی، علی بن الحسن (1418)، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، قم: دار الحدیث.
عباسی، مهدی (۱۳۹۷)، تدوین مدل مفهومی لذت‌بری سعادت‌نگر بر اساس منابع اسلامی و ساخت و امکان‌سنجی طرح نمای درمانی آن در کاهش نشانگان افسردگی، رسالۀ دکتری، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
غلامی‌کیا، مصطفی؛ کرمی، جهانگیر؛ گودرزی، محمود (۱۴۰۱)، «مدل تاب‌آوری خانواده بر اساس میزان تمایزیافتگی خود و سلامت خانوادۀ اصلی با نقش میانجی تنظیم هیجان»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت؛ ۶ (۱): ۴۶۲ـ۴۷۰.
قادری، زهره؛ صادق‌نیا، مهراب و کرمی‌پور، الله‌کرم (1401)، «نقش تاب‌آوری روانی در رضایتمندی از منظر آموزه‌های قرآن کریم»، پژوهش‌های ادیانی، 10(19)، 52ـ71.
کراجکی، محمد بن علی (۱۴۱۰)، کنز الفوائد. قم: دار الذخائر.
کلینی، محمد بن یعقوب (1388)، الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
متقی هندی، بن حسام‌الدین (1397)، کنز العمّال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت: مکتبة التراث الإسلامی.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار علیهم‌السلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مسعودی، عبدالهادی (۱۳۹۶)، روش فهم حدیث، تهران: «سمت».
مطهری، مرتضی (۱۳۸۴)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران: صدرا.
میرزایی، رضا و باقری، لیلا (1399)، «تاب‌آوری از دیدگاه روان‌شناسی جدید و نقش ایمان به آموزه‌های دینی در آن»، مطالعات اسلامی در حوزۀ سلامت، 4(2)، 37ـ46.
نراقی، محمدمهدی (1312)، جامع السعادات، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
Ankawi، B., Slepian، P. M., Himawan، L. K., & France, C. R. (2017), ʻValidation of the pain resilience scale in a chronic pain sample.ʼ The Journal of Pain, 18(8), 984-993.
Boniwell, I., & Tunariu, A. D. (2019), EBOOK: Positive Psychology: Theory, Research and Applications. McGraw-Hill Education (UK).
Campbell, K. N. (2014). Resilience and self-control among Georgia Southern Students: a comparative study between ROTC Students and NonROTC students.
Çelik، D. A., Çetin، F., & Tutkun، E. (2015), ʻThe role of proximal and distal resilience factors and locus of control in understanding hope، self-esteem and academic achievement among Turkish pre-adolescents.ʼ Current Psychology, 34, 321-345.
Charmaz، K. (2017), ʻThe power of constructivist grounded theory for critical inquiry.ʼ Qualitative Inquiry, 23(1), 34-45.
Cohn، M. A., Fredrickson، B. L., Brown, S. L., Mikels، J. A., & Conway, A. M. (2009), ʻHappiness unpacked: positive emotions increase life satisfaction by building resilience.ʼ Emotion, 9(3), 361.
Corbin، J., & Strauss, A. (2015), Basics of Qualitative Research. Thousand Oaks، CA: Sage.
Cordova، M. J. (2008). Facilitating Posttraumatic Growth Following Cancer. Trauma, Recovery, and Growth: Positive psychological perspectives on posttraumatic stress, 183-205.
Fletcher، D., & Sarkar, M. (2013), Psychological Resilience. European psychologist.
Harris، K., Gooding، P., Haddock، G., & Peters، S. (2019), ʻFactors that contribute to psychological resilience to suicidal thoughts and behaviours in people with schizophrenia diagnoses: qualitative study.ʼ BJPsych Open, 5(5), e79.
Kangas، M., Henry, J. L., & Bryant، R. A. (2002), ʻPosttraumatic stress disorder following cancer: A conceptual and empirical review.ʼ Clinical Psychology Review, 22(4), 499-524.
Lazarus, R. S. (1993), ʻFrom psychological stress to the emotions: A history of changing outlooks.ʼ Annual Review of Psychology, 44(1), 1-22.
Ogelman، H. & Erol، A. (2015), ʻExamination of the Predicting Effect of the Resiliency Levels of Parents on the Resiliency Levels of Preschool Childrenʼ. ScienceDirect, 186، 461-466.
Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006), ʻThe content validity index: are you sure you know what's being reported? Critique and recommendations.ʼ Research in Nursing & Health, 29(5), 489-497.
Polit، D. F., Beck، C. T., & Owen، S. V. (2007), ʻIs the CVI an acceptable indicator of content validity? Appraisal and recommendations.ʼ Research in Nursing & Health, 30(4), 459-467.
Poudel-Tandukar، K., Chandler، G. E., Jacelon، C. S., Gautam، B., Bertone-Johnson، E. R., & Hollon، S. D. (2019), ʻResilience and anxiety or depression among resettled Bhutanese adults in the United States.ʼ International Journal of Social Psychiatry, 65(6), 496-506.
Sidheek، K. F., Satyanarayana، V. A., Sowmya، H. R., & Chandra، P. S. (2017), ʻUsing the Kannada version of the Connor Davidson Resilience Scale to assess resilience and its relationship with psychological distress among adolescent girls in Bangalore، India.ʼ Asian Journal of Psychiatry، 30، 169-172.
Smith، G. D., & Yang، F. (2017), ʻStress، resilience and psychological well-being in Chinese undergraduate nursing students.ʼ Nurse Education Today، 49، 90-95.
Speziale، H. S., & Carpenter، D. R. (2007), Qualitative Research in Nursing (4th Ed.) Lippincott Williams & Wilkins.
Streiner, D. L., Norman, G. R., & Cairney, J. (2015), Health Measurement Scales: a Practical Guide to their Development and Use. Oxford University Press, USA.
Teddlie, C., & Tashakkori, A. (2009), Foundations of Mixed Methods Research
Integrating Quantitative and Qualitative Approaches in the Social and Behavioral Sciences. Sage.
Tugade، M. M., & Fredrickson، B. L. (2004), ʻResilient individuals use positive emotions to bounce back from negative emotional experiences.ʼ Journal of Personality and Social Psychology، 86(2), 320.

  • تاریخ دریافت 27 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 04 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 20 مرداد 1403