روان‌شناسی فرهنگی

روان‌شناسی فرهنگی

روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی: بررسی کارآیی آن در یک نمونه مدل روان‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مسعود نورعلیزاده میانجی
استادیار،گروه روان‌شناسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران .
10.30487/jcp.2024.377017.1517
چکیده
ارزش هر روش و کارآیی‌ آن را علاوه بر نظام‌مندی، واقعی و قابل اجرا بودنش تعیین می‌کند. این پژوهش به هدف بررسی کارآیی «روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی» انجام گرفت. بدین منظور، همه مراحل این روش، روی یک نمونه مدل کامل (میانجیِ تعدیل‌شده)، به صورت گام‌به‌گام اجرا گردید. برای انجام این پژوهش که ماهیت آن کیفی است، از تکنیک‌های هر مرحله از روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی (نورعلیزاده، ۱۳۹۷) بهره گرفته شد. برای افزایش دقت در تحلیل‌ و بسط مدل از نرم‌افزار ATLAS.ti و همچنین اعتبار نتایج از روش دلفی استفاده شد.
با کاربست این روش که فرایندی دارای چهار مرحله و شش‌گام است، در مرحله اول، پنج سازه «خداآگاهی»، «خودآگاهی»، «رشد‌یافتگی»، «پذیرندگی» و «سلامت روانی» از متون اسلامی استخراج و مفهوم‌پردازی شد، و سپس شبکه‌های ارتباطی میان آنها به صورت مدل‌‌های احتمالی بسط و توسعه یافت. در مرحله دوم به شکل یک مدل ساختاری، با میانجی‌گریِ «خودآگاهی» و «رشدیافتگی» و تعدیل‌کنندگیِ «پذیرندگی» صورت‌بندی شد. در مرحله سوم مدل، اعتباریابی و در نهایت در مرحله چهارم تبیین و تفسیر گردید. اجرای موفق این روش در عالی‌ترین سطح مدل‌یابی‌ پیچیده، نشانگر کارآیی آن بود. گزارش دقیق همه گام‌ها و اعتبارسنجی نتایج بر اساس معیارهای اعتبارشناختی فهم صحیح از متون اسلامی و سنجه‌های اعتبار ساختار مدل و نیز روش‌های اعتباریابی کیفی، نشانگر قابلیت اعتماد و داوری، و نیز روایی و اعتبار پژوهش بود. در نتیجه، این روش می‌تواند در پژوهش‌های پیچیده مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی به کار رود و بر نتیجه‌بخشی پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی، از جمله روان‌شناسی بیافزاید.
کلیدواژه‌ها
روش
مدل‌یابی
مدل مفهومی
فهم متون اسلامی
قرآن و حدیث
روان‌شناسی اسلامی

عنوان مقاله English

Conceptual modeling method of Islamic texts: A study of its applicability in a psychological model sample

نویسنده English

Masoud Nouralizadeh Mianaji
Assistant Professor, Department of Psychology, Shahed University, Tehran, Iran
چکیده English

The value of each method and its efficiency, determines the actual implementation and applicability. The aim of this study was to evaluate the applicability of the "conceptual modeling method of Islamic texts". For this purpose, all the steps of this method were performed on a full model sample. To conduct this research, which is qualitative in nature, the techniques of each stage of the conceptual modeling method of Islamic texts (Nouralizadeh, 2018) was used. Using qualitative data analysis software (ATLAS.ti) on the accuracy of analysis and modeling, as well as Delphi method is added to the valid results.
Using this method, which has a systematic process consisting of four stages, in the first stage, five structures were conceptualized from Islamic texts, and then the communication networks between them were developed as possible models. In the second stage, it was formulated. In the third stage, the model was validated and finally in the fourth stage, it was explained and interpreted. Successful implementation of this method at the highest level of full modeling showed its applicability and efficiency. Accurate reporting of all steps and validation of the results based on the validity criteria of correct understanding of Islamic texts and validity measures of the model structure as well as qualitative validation methods, showed the trustworthiness as well as the validity and credibility of the research. As a result, this method can be used in complex research of conceptual modeling of Islamic texts and add to the effectiveness of Islamic psychology research.

کلیدواژه‌ها English

method
modeling
conceptual model
understanding of Islamic texts
Quran and Hadith
Islamic psychology
ابن‌طاووس، على‌بن‌موسى (1409ق‏). إقبال الأعمال. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
ابن‌فارس، احمد (۱۳۷۸). ترتیب مقاییس اللغة. ترتیب و تنقیح: سعیدرضا علی‌عسکری و حیدر مسجدی، قم: مرکز دراسات الحوزه و الجامعه.
اکبری، مرتضی و فاطمه‌سادات غفوریان (۱۳۹۴). تحلیل داده‌های کیفی با استفاده از نرم‌افزار Atlas.ti. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بابایی، علی‌اکبر و همکاران (۱۳۸۸). روش‌شناسی تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
تقی‌یاره، فاطمه، محمدعلی مظاهری و پرویز آزادفلاح (1384). «بررسی ارتباط سطح تحول من، دلبستگی به خدا و جهت‌گیری مذهبی در دانشجویان»، مجلۀ روان‌شناسی، س۹، ش 1، ص 3­21.
خاکشور، فاطمه، باقر غباری‌بناب و فاطمه شهابی‌زاده (1392). «نقش تصور از خدا و هویت مذهبی در معنای زندگی»، فصل‌نامه روان‌شناسی و دین، س 6، ش 2، ص 43­56.
خداپناهی، محمدکریم و مرجان خوانین‌زاده (1379). «بررسی نقش ساخت شخصیت در جهت‌گیری مذهبی دانشجویان»، مجله روان‌شناسی، س4، ش14، ص185­204.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق­ بیروت: دارالعلم الدار الشامی.
شرقاوی، حسن‌محمد (1363). گامی فراسوی روان‌شناسی اسلامی. ترجمه و نگارش سیدمحمدباقر حجتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
شریف‌الرضی، محمدبن‌حسین (1414ق). نهج البلاغه. تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت.
شریفی‌نیا، محمدحسین (1388). «درمان یک‌پارچه توحیدی رویکردی دینی در درمان اختلالات روانی»، دو فصل‌نامه مطلاعات اسلام و روان‌شناسی، س 3، ش 4، ص 65­82.
صادق، سمیه (۱۳۹۴). معناشناسی اطمینان و سکون (آرامش) با تکیه بر بررسی مصادیق آنها در قرآن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد: دانشگاه فردوسی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
قربانی، نیما و واتسن، پی.جی. (۱۳۸۴). «فراینده‌های خودشناختی و نظام‌های پردازش خبر عقلانی و تجربه‌ای در ایران و آمریکا»، مجله روان‌شناسان ایرانی. سال 2، ش 5، ص 3­14.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1365). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
لطیفیان، مرتضی و دیبا سیف. (1386). «بررسی تأثیر خودآگاهی بر اختلالات روابط بین فردی دانشجویان»، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز. سال 26، ش 3، ص 137­150.
مجلسى، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
محسنی، نیک‌چهره (۱۳۷۵). ادراک خود: از کودکی تا برگسالی، دیدگاه‌ها، نظریه‌ها و کاربردهای تربیتی و درمانی. تهران: بعثت.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۶). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی€.
––––––––– (۱۳۸۸). بر درگاه دوست؛ یاد او (مشکات 3 و 4). تحقیق و نگارش عباس قاسمیان و کریم سبحانی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ.
مصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نورعلیزاده میانجی، مسعود (۱۳۹۴). از خداآگاهی تا خودآگاهی و آثار روان‌شناختی آن. قم: مؤسسه امام خمینی (ره).
––––––––– (۱۳۹۵). شخصیت متعالی و سلامت روانی در پرتو خداآگاهی، قم: پژوهشکده باقرالعلوم†.
––––––––– (۱۳۹۶). «ظرفیت‌شناسی مبنایی قرآن برای فهم و برداشت علمی از آن: با توجه به نمونه‌های روان‌شناختی». مجموعه مقالات قرآن و روان‌شناسی (کنگره بین‌المللی قرآن و علوم انسانی). قم: جامعه المصطفی العالمیه، ص۱۵­۳۹.
––––––––– (۱۳۹۷). روش مدل‌یابی مفاهیم و سازه‌های روان‌شناختی از متون اسلامی (قرآن و حدیث). قم: رساله دکتری مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
––––––––– (۱۳۹۸). «روش مدل‌یابی مفاهیم و سازه‌های روان‌شناختی از متون اسلامی (قرآن و حدیث) ». مقاله برگزیده پنجمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، س۵، ش۲، ص۳۵­۶۲.
––––––––– (۱۳۹۹). «روش مفهوم‌شناسی مفاهیم روان‌شناختی در پژوهش‌های قرآن‌بنیان». برگزیده اولین همایش ملی قرآن و روان‌شناسی، تهران: دانشکده روان‌شناسی و علوم‌ تربیتی دانشگاه تهران.
––––––––– (۱۴۰۲). روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی: با تأکید بر سازه‌های روان‌شناختی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
نورعلیزاده میانجی، مسعود، احد فرامرز قراملکی، عباس پسندیده و حسین خنیفر (۱۳۹۶). «اصول و معیارهای اعتبارشناختی فهم علمی از متون اسلامی در علوم انسانی». برگزیده چهارمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، س۳، ش۴، ص۷­۲۴.
 
Ashley, G. C., (2007). Self-awareness: Scale development and validation. Dissertation for the Degree of M. A. University of Nebraska at Omaha.
King, P. E. (2003) “Religion and Identity: The Role of Ideological, Social, and Spiritual Contexts”. Applied Developmental Science, 7, 197–204.
Robinson, Stewart & etal. (2015). Conceptual Modeling: Definition, Purpose and Benefits. Proceedings of the 2015 Winter Simulation Conference.
VandenBos, Gary R. (2013). APA dictionary of clinical psychology. Washington, American Psychological Association.

دوفصلنامة علمی روان‌شناسی فرهنگی     

  • تاریخ دریافت 26 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 07 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 28 شهریور 1402