روان‌شناسی فرهنگی

روان‌شناسی فرهنگی

مدل مفهومی "مودت" و "رحمت" در روابط همسران بر اساس منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سعید هدایت شده 1
محمدتقی تبیک 2
1 روانشناسی اسلامی با گرایش مثبت گرا، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
2 استادیار گروه روانشناسی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
10.30487/jcp.2023.366792.1497
چکیده
«مودت» و «رحمت» از مفاهیمی هستند که در منابع اسلامی به وجود آن‌ها در روابط همسران اشاره شده است. هدف پژوهش، تدوین مدل‌ مفهومی «مودت» و «رحمت» در روابط همسران بر اساس منابع اسلامی است. به منظور دستیابی به مؤلفه‌های ساختاری، عوامل و آثار این دو مفهوم در منابع-اسلامی از دانش معناشناسی زبانی و روش تحلیل محتوا و ابزارهای اجتهاد در متون دینی استفاده شد، و رَوایی محتوای یافته‌ها مورد بررسی کارشناسان قرار گرفت. یافته‌های پژوهش نشان داد که «مودت» و «رحمت» در متون‌دینی پیرامون روابط همسران ناظر به معنای لغوی استعمال شده و عباراتی که در متون‌دینی پیرامون این دو مفهوم وجود دارد غالباً به عوامل مؤثر، آثار و قلمرو این دو مفهوم پرداختند. بنابراین مدل مفهومی «مودت» در روابط همسران از دو مؤلفه‌ی ساختاری «محبت» و «تَمنّی»، و هجده عامل مؤثر و هجده أثر تشکیل شده، و مدل مفهومی «رحمت» از سه مؤلفه ساختاری «ادراک نیاز»، «رقت» و «إحسان»، و پنج عامل مؤثر و نُه أثـر برخوردار است. نتیجه این‌که مؤلفه‌های ساختاری و رابطه‌آن‌ها با یکدیگر و ارتباط میان مودت و رحمت در مدل مفهومی تبیین شد، و از مقایسه برخی مفاهیم مبحث روابط همسران در دانش روانشناسی با «مودت» و «رحمت» به دست آمد که هر چند معادلی برای این دو مفهوم در دانش روانشناسی وجود ندارد که بتواند مؤلفه‌های این دو مفهوم را به شکل کامل توضیح دهد، اما برخی مفاهیم روانشناختی با مؤلفه‌های این دو مفهوم به نحوی مرتبط هستند.
کلیدواژه‌ها
رحمت
روابط همسران
مدل مفهومی
منابع اسلامی
مودت

عنوان مقاله English

Conceptual model of "love" and "kindness" in spouses based on Islamic sources

نویسندگان English

Saeid Hedayatshodeh 1
Tabik Mohamad-Taghi 2
1 Islamic psychology of positive orientation, Quran and Hadith University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Psychology, University of Quran and Hadith. Qom, Iran
چکیده English

Abstract: "love" and "kindness" are religious concepts that are mentioned in Islamic sources in the relationship between spouses. The purpose of this research is to compile the conceptual model of "love" and "kindness" in the relationship between spouses based on Islamic sources. In order to obtain the structural components, factors and effects of these two concepts in Islamic sources, the knowledge of linguistic semantics and the method of content analysis and tools of Ijtihad in religious texts are used and the validity of the content of conceptual components is examined by experts. The findings of the research show that "love" and "kindness" are used in the literal sense in religious literature about relationships between spouses. So conceptual model of "love" in spouses' relationships consists of two structural components: "affection" and "expectation" and eighteen factors and eighteen effects, and the conceptual model of "kindness" consists of three structural components: "awareness of need", "compassion", "niceness" and five factors and nine effects is formed and other concepts around these two express their territory, functions, effective factors or orientations related. The conclusion is that the components and the relevance between themselves and between "love" and " kindness" were explained in the conceptual model and from the comparison of some concepts of the relationship between spouses in psychology, it was found that although there is no equivalent for these two concepts in psychology that can fully explain all their components but some psychological concepts are somehow related to the components of these two concepts.

کلیدواژه‌ها English

kindness
spousal relationships
conceptual models
islamic sources
love
ابن ‏بابویه، م. (1376)، الأمالی (للصدوق)، تهران: کتابچی.
ابن ‏بابویه، م. (1413)، من ‏لا یحضره ‏الفقیه، قم‏: دفتر انتشارات ‏اسلامى.
ابن ‏أبی ‏زینب، م. (1397)، الغیبه للنعمانی، تهران: نشر صدوق‏‏.
ابن ‏اثیر، م. (1367)، النهایه فی غریب ‏الحدیث ‏و الأثر، قم: اسماعیلیان.
ابن ‏سیده، ع. (1421)، المحکم و المحیط الاعظم، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن ‏شعبه‏ حرانی، ح. (1381)، تحف‏العقول، تهران: دار الکتب ‏الإسلامیة.
ابن فارس، ا. (1404)، معجم‏مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن ‏منظور، م. (1414)، لسان‏العرب، بیروت: دارالفکر‏ـ دار صادر.
ازهری، م. (1421)، تهذیب ‏اللغه، بیروت: دار احیاء ‏التراث ‏العربی‏‏.
برقى، ا. (1371)، المحاسن، قم: دار الکتب ‏الاسلامیه.
پسندیده، ع. (1391)، رضایت زناشویی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
تمیمی آمدی، ع. (1410)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار ‏الکتاب‏ الإسلامی.
ثعلبى، ا. (1422)، الکشف و البیان، بیروت: دارإحیاء‏التراث‏العربی.
ثناگویی‏زاده، م. (1398)، الگوهای ارتباطی زوجین مفاهیم و شاخص‏ها، اصفهان: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ثناگویی‏زاده، م. (1400)، «الگوی خودمراقبتی منظم در صمیمیت زناشویی برخاسته از دیدگاه اسلامی»، دو فصلنامۀ علمی روان‌شناسی فرهنگی، 1، 166ـ194.
جوهری، ا. (1376)، الصحاح، بیروت: دار‌العلم للملایین.
خجسته‏مهر، ر.، عباس‏پور، ذ.، دانیالی، ز. (1396)، نظریه‏ها و آزمون‏ها در روان‌شناسی خانواده و ازدواج، تهران: رشد.
درویش، م. (1415)، اعراب القرآن الکریم و بیانه، حمص: الارشاد.
راغب اصفهانی، ح. (1412)، مفردات ألفاظ القرآن، قم: دارالقلم.
رکعی، م.، نصرتی، ش. (1396)، میدان‏های معنایی در کاربست قرآنی، قم: سازمان چاپ و نشر دار الحدیث.
سرمد، ز.، بازرگان،‌ ع.، حجازی، ‌ا. (1380)، روش‏های تحقیق در علوم رفتاری، تهران: آگاه.
صادقی‏سرشت، ع. (1398)، تدوین مداخلات روان‌شناختی مراحل و شیوۀ تدوین، قم: مؤسسه دارالحدیث.
صفوی، ک. (1384)، فرهنگ توصیفی معنا شناسی، تهران: فرهنگ معاصر.
طباطبایی، م. ح. (1390)، المیزان فی ‏تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة‏ الاعلمی ‏للمطبوعات.
طبرسی، ح. (1372)، مجمع ‏البیان فی ‏تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.
طبرى، م. (1412)، جامع ‏البیان فى ‏تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة.
طریحى، ف. (1375)، مجمع‏ البحرین،. تهران: مرتضوی.
طوسی، م. (بی‏تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عسکرى، ح. (1400)، الفروق فى اللغه، بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
علی‏پور، م.، حسنی، سیدحمیدرضا (1389)، پارادایم اجتهادی دانش دینی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
فتال ‏نیشابوری، م. (1375)، روضه‏ الواعظین و بصیره ‏المتعظین، قم: انتشارات رضى‏.
فخر رازى، م. (1420)، التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خ. (1409). العین. قم: هجرت.
فیومی، ا. (1414)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: دارالهجرة.
قرطبى، م. (1364)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو.
کلینى، م. (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب‏ الإسلامیة.
مجلسی، م. ب. (1403)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محمدی‏ ری‏شهری، م. (1376)، میزان ‏الحکمه، قم: دار‌الحدیث.
مصطفوى، ح. ‏(1368)، التحقیق ‏فی ‏کلمات ‏القرآن ‏الکریم، تهران: وزارت ‏فرهنگ ‏و ارشاد اسلامی‏.
مقاتل ‏بن ‏سلیمان (1423)، تقسیر مقاتل ‏بن‏ سلیمان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ن.، و دیگران (1380)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
نوری، ح. (1415)، مستدرک ‏الوسائل و مستنبط‏ المسائل، قم: مؤسسة آل‏البیت.
Goldenberg, I. Goldenberg, H. (2012), Family Therapy: An overview (8thed.) Belmont, CA: Brooks/Cole.
Lopez, J. (2009), The Encyclopedia of Positive Psychology. Blackwell Publishing Ltd.
Peterson, Ch. Selgman, M. E. P. (2004), Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification. oxford university press.
Polit, D.F. Beck, C.T. (2006), the content validity index. Research in Nursing & Health, vol.29. 489-497.
Ullmann, S. (1972), “Semantics” [in:] T.A. Sebok (ed.). Current Trends in Linguistics. Hague: Mouton & Co. N.V.

  • تاریخ دریافت 30 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 19 آذر 1402