مدل مفهومی حلم بر اساس منابع اسلامی با تأکید بر کنترل خشم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه قرآن و حدیث؛ دانشجوی فارغ التحصیل کارشناسی ارشد؛ رشته روانشناسی اسلامی گرایش مثبتگرا

2 پژوهشگاه قرآن و حدیث

10.30487/jcp.2024.392972.1565

چکیده

حلم یکی از مفاهیم مهم در فرهنگ اسلامی است که ارتباط تنگاتنگی با موضوع پردامنه «تنظیم هیجان» به‌ویژه «تنظیم خشم» در روانشناسی دارد. این پژوهش با هدف کشف مدل مفهومی حلم بر اساس منابع اسلامی با تأکید بر کنترل خشم انجام شده است. در فرایند این پژوهش، پس از جمع‌آوری آیات و روایات مرتبط، با استفاده از روش «تحلیل محتوای کیفی عرفی»، 4 مقوله اصلیِ «ماهیت حلم»، «شرایط زمینه‌ای»، «شرایط علی» و «پیامدها» استخراج و مدل مفهومی حلم ارائه شد. «ماهیت حلم»، به نوبه خود شامل 3 مقوله‌ میانیِ «مؤلفه‌ها»، «نمودهای اجتماعی» و «ویژگی‌ها» است. هسته مرکزی این مدل را مؤلفه‌های حلم تشکیل می‌دهند که عبارتند از: «گرایش به نابرانگیختگی»، «بالابودن آستانه خودمهارگی»، «کاربست راهبردهای تنظیم هیجان»، «پردازش موقعیت» و «واکنش اجتماعی خردمندانه». شرایط زمینه‌ای حلم، نیز در 3 مقوله میانی «عوامل شکل‌دهنده ساختار روانی»، «توانمندی‌های روانی» و «زمینه‌های هیجانی» جای می‌گیرند. شرایط عِلّی حلم، مجموعه‌ای از شناخت‌ها و توجه‌های حلیمانه را در بر می‌گیرد که عبارتند از شناخت و توجه به: «خدا، کمال و فضیلت‌بودن حلم، فواید و پیامدهای مثبت حلم، خطرات و پیامدهای ناگوار خشم، پیوندها(یِ انسانی، ایمانی و خانوادگی)، اهداف و کارهای مهم خود، ارزش خود و امور منسوب به خود، توانمندی‌های خود، ویژگی‌های مثبت طرف مقابل، نیت‌ها و شرایط روحی طرف مقابل». پیامدهای حلم نیز، شامل دو مقوله میانیِ «پیامدهای اجتماعی» و «پیامدهای فردی» است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Conceptual model of Hilm based on Islamic sources with emphasis on anger control

نویسندگان [English]

  • Rasool Hashemi 1
  • Hamze Abdi 2
1 The university of quran and hadith
2 Research Institute of Quran and Hadith
چکیده [English]

Hilm is one of the important concepts in Islamic culture, which is closely related to the wide-ranging topic of "regulation of emotion", especially "regulation of anger" in psychology. This research was conducted with the aim of discovering the conceptual model of Hilm based on Islamic sources with an emphasis on anger control. In the process of this research, after collecting related verses and narrations, using the method of "conventional qualitative content analysis", 4 main categories of "nature of Hilm", "contextual conditions", "causal conditions" and "consequences" were extracted and a conceptual model of Hilm was presented. "Hilm's nature", in turn, includes 3 middle categories of "components", "social features" and "characteristics". The central core of this model is made up of components of Hilm, which include: "tendency to apathy", "high self-control threshold", "use of emotion regulation strategies", "situation processing" and "wise social reaction". Hilm's contextual conditions are also included in the 3 middle categories of "psychological structure forming factors", "psychological strength" and "emotional contexts". The causal conditions of Hilm include a set of cognitions and attentions of Hilm, which include recognition and attention to: "God, the perfection and virtue of Hilm, the benefits and positive consequences of Hilm, the dangers and unfortunate consequences of anger, human, (religious and family) bonds, one's goals and important tasks, one's value and things attributed to one's self, one's capabilities, the other party's positive characteristics, the other party's intentions and mental conditions. Hilm's consequences also include two middle categories of "social consequences" and "individual consequences".

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hilm
  • Emotion regulation
  • Anger control
  • Aggression
  • Qualitative content analysis
  • Islamic sources