روان‌شناسی فرهنگی

روان‌شناسی فرهنگی

مدل مفهومی حلم بر اساس منابع اسلامی با تأکید بر کنترل خشم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رسول هاشمی 1
حمزه عبدی 2
1 کارشناسی ارشد روان‌شناسی اسلامی - مثبت گرا، گروه روان‌شناسی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران .
2 استادیار، گروه اخلاق و روان‌شناسی اسلامی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
10.30487/jcp.2024.392972.1565
چکیده
حلم یکی از مفاهیم مهم در فرهنگ اسلامی است که ارتباط تنگاتنگی با موضوع پردامنه «تنظیم هیجان» به‌ویژه «تنظیم خشم» در روانشناسی دارد. این پژوهش با هدف کشف مدل مفهومی حلم بر اساس منابع اسلامی با تأکید بر کنترل خشم انجام شده است. در فرایند این پژوهش، پس از جمع‌آوری آیات و روایات مرتبط، با استفاده از روش «تحلیل محتوای کیفی عرفی»، 4 مقوله اصلیِ «ماهیت حلم»، «شرایط زمینه‌ای»، «شرایط علی» و «پیامدها» استخراج و مدل مفهومی حلم ارائه شد. «ماهیت حلم»، به نوبه خود شامل 3 مقوله‌ میانیِ «مؤلفه‌ها»، «نمودهای اجتماعی» و «ویژگی‌ها» است. هسته مرکزی این مدل را مؤلفه‌های حلم تشکیل می‌دهند که عبارتند از: «گرایش به نابرانگیختگی»، «بالابودن آستانه خودمهارگی»، «کاربست راهبردهای تنظیم هیجان»، «پردازش موقعیت» و «واکنش اجتماعی خردمندانه». شرایط زمینه‌ای حلم، نیز در 3 مقوله میانی «عوامل شکل‌دهنده ساختار روانی»، «توانمندی‌های روانی» و «زمینه‌های هیجانی» جای می‌گیرند. شرایط عِلّی حلم، مجموعه‌ای از شناخت‌ها و توجه‌های حلیمانه را در بر می‌گیرد که عبارتند از شناخت و توجه به: «خدا، کمال و فضیلت‌بودن حلم، فواید و پیامدهای مثبت حلم، خطرات و پیامدهای ناگوار خشم، پیوندها(یِ انسانی، ایمانی و خانوادگی)، اهداف و کارهای مهم خود، ارزش خود و امور منسوب به خود، توانمندی‌های خود، ویژگی‌های مثبت طرف مقابل، نیت‌ها و شرایط روحی طرف مقابل». پیامدهای حلم نیز، شامل دو مقوله میانیِ «پیامدهای اجتماعی» و «پیامدهای فردی» است.
کلیدواژه‌ها
حلم
تنظیم هیجان
کنترل خشم
پرخاشگری
تحلیل محتوای کیفی
منابع اسلامی

عنوان مقاله English

Conceptual model of Hilm based on Islamic sources with emphasis on anger control

نویسندگان English

Rasool Hashemi 1
Hamze Abdi 2
1 The university of quran and hadith
2 Research Institute of Quran and Hadith
چکیده English

Hilm is one of the important concepts in Islamic culture, which is closely related to the wide-ranging topic of "regulation of emotion", especially "regulation of anger" in psychology. This research was conducted with the aim of discovering the conceptual model of Hilm based on Islamic sources with an emphasis on anger control. In the process of this research, after collecting related verses and narrations, using the method of "conventional qualitative content analysis", 4 main categories of "nature of Hilm", "contextual conditions", "causal conditions" and "consequences" were extracted and a conceptual model of Hilm was presented. "Hilm's nature", in turn, includes 3 middle categories of "components", "social features" and "characteristics". The central core of this model is made up of components of Hilm, which include: "tendency to apathy", "high self-control threshold", "use of emotion regulation strategies", "situation processing" and "wise social reaction". Hilm's contextual conditions are also included in the 3 middle categories of "psychological structure forming factors", "psychological strength" and "emotional contexts". The causal conditions of Hilm include a set of cognitions and attentions of Hilm, which include recognition and attention to: "God, the perfection and virtue of Hilm, the benefits and positive consequences of Hilm, the dangers and unfortunate consequences of anger, human, (religious and family) bonds, one's goals and important tasks, one's value and things attributed to one's self, one's capabilities, the other party's positive characteristics, the other party's intentions and mental conditions. Hilm's consequences also include two middle categories of "social consequences" and "individual consequences".

کلیدواژه‌ها English

Hilm
Emotion regulation
Anger control
Aggression
Qualitative content analysis
Islamic sources
ابن اثیر، م. (۱۳۶۷). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.
‏‫ابن درید، م. (۱۹۸۸). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
‏‫ابن سیده، ع. (۱۴۲۱). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
‏‫ابن فارس، ا. (۱۴۰۴). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
‏‫ابن‌بابویه، م. (۱۳۷۶). الأمالی. تهران: کتابچی.
‏‫ابن‌بابویه، م. (۱۳۹۸). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
‏‫ابن‌بابویه، م. (۱۳۷۸). عیون أخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
‏‫ابن‌بابویه، م. (۱۴۱۳). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین.
‏‫ابن‌شعبه، ح. (۱۳۶۳) تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
‏‫ازدی‏، ع. (۱۳۸۷). کتاب الماء (لغت نامه جامع پزشکی). تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران.
‏‫ازهری، م. (۱۴۲۱). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آسیابان سرنجی، م. (1396). الگوی حلم­ جهل در آموزه‌های رضی، 1414 و نقد الگوی معناشناختی ایزوتسو با آن، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور اصفهان، مرکز پیام نور کاشان.
‏‫ایزوتسو، ت. (۱۳۷۳). خدا و انسان در قرآن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ایمان، م. و نوشادی، م. (1390). تحلیل محتوای کیفی. عیار پژوهش در علوم انسانی، 6: 15­44.
بذرگر، م. (1395). معناشناسی واژه حلم در ادبیات عربی اعم از حوزه لغت، قرآن کریم و حدیث، کارشناسی ارشد رشته قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
تشویقی، م.، رضایی ملاجق، ر.، نیسی، ص. و طیاری، ا. (1401). تدوین مدل رضایت زناشویی براساس شفقت خود و تنظیم هیجان: نقش واسطه‌ای انعطاف‌پذیری روان‌شناختی. دوفصلنامه علمی روان‌شناسی فرهنگی، (2) 6: 65­82.
‏‫برقی، ا. (۱۳۷۱). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیه.
‏‫بهرامی، م.، عبدی، ح. و خطیب، م. (۱۳۹۸). تدوین مدل مفهومی حلم بر اساس منابع اسلامی و روان‌شناختی، کارشناسی ارشد رشته روان‌شناسی اسلامی مثبت گرا، دانشگاه قرآن و حدیث.
تیمور نژاد، ع. و عبدی، ح. (۱۴۰۱). باز نمایی فرایند روان‌شناختی حسن خلق بر اساس متون اسلامی: مطالعه کیفی، پژوهشنامه روان‌شناسی اسلامی، ۱۶: 3­30.‫
ثقفی، ا. (۱۳۹۵). الغارات. تهران: انجمن آثار ملی.
‏‫جوهری، ا. (۱۳۷۶). الصحاح (للجوهری). بیروت: دار العلم للملایین.
حمیری، ع. (1413). قرب الإسناد، قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
خرقانی، ح. و معافی، م. (1395). گستره معنایی حلم در لغت و حدیث. همایش ملی واژه‌پژوهشی در علوم اسلامی، دوره اول.
خنیفر، ح. و مسلمی، ن. (1401). اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی. انتشارات نگاه دانش.
دهخدا، ع.ا. (1377). لغتنامه دهخدا. مؤسسه انتشارات و چاپ و نشر دانشگاه تهران.
دهقانی فیروزآبادی، ح. (1395). تفاوت معنایی صبر و حلم؛ رویکرد قرآنی، روایی و ادبی. دانشنامه علوم قرآن و حدیث، 3 (6): 161­177.
‏‫راغب اصفهانی، ح. (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن. صفوان عدنان داوودی، دار الشامیه | دار القلم.
رضی، م. (1414). نهج‌البلاغه. قم: هجرت.
رفیعی هنر، ح. (1395). روان‌شناسی مهار خویشتن با نگرش اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
‏‫زمخشری، م. (۱۹۷۹). أساس البلاغه. بیروت: دار صادر.
‏‫طباطبایی، م.ک. (۱۳۹۳). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
شریفی اصفهانی، م. (1396). تاب‌آوری در قرآن کریم، همایش میان‌رشته‌ای قرآن کریم.
طباطبایی، م.ح. (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عباسی، ر. (1394). بررسی تطبیقی کنترل خشم و پرخاشگری از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی. کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصول دین قم.
علی بن الحسین. (1376). الصحیفة السجادیه. قم: نشر الهادی.
‏‫فراهیدی، خ. (۱۴۰۹). العین. قم: مؤسسة دار الهجرة.
عواطفی، ز. (1394). مقایسه ساختار معنایی حلم، صبر و کظم غیظ از دیدگاه آیات و روایات. کارشناسی ارشد مدرسی معارف اسلامی گرایش اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی.
فلاح، م. و عواطفی، ز. (1396). معناشناسی قرآنی حلم و کظم غیظ با رویکرد تفسیری، فصلنامه علمی­پژوهشی مطالعات تفسیری، 32: 161­176.
قائدی، م.ر. و گلشنی، ع.ر. (1395). روش تحلیل محتوا، از کمی گرایی تا کیفی گرایی. مجله روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، 23: 57­82.
‏‫کلینی، م. (۱۴۰۷). الکافی. قم: دار الکتب الإسلامیه.
کیومرثی، م.ر. (1391). مهار خشم: بررسی روان‌شناختی خشم و مهار آن از دیدگاه اسلام. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
‏‫لیثی واسطی، ع. (۱۳۷۶). عیون الحکم و المواعظ. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
مختاری، ق.، شیخ حسینی، ز. و نظیری سنجانی، ف. (1395). تحلیل معنایی واژه حلم و مشتقات آن در قرآن کریم و رضی، 1414 بر اساس نظریه بافت. فصلنامه تخصصی تفسیر، علوم قرآن و حدیث، 8 (29 و 30): 139­165.
ملکی بابهویزی، ز. (1400). الگوی قرآنی­ روایی حلم و نقش آن در تحکیم خانواده. دکترای تخصصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، دانشکدۀ علوم انسانی.
‏‫مفید، م. (۱۴۱۳). الأمالی (للمفید). قم: کنگره شیخ مفید.
مؤمنی راد، ا.، علی‌آبادی، خ.، فردانش، ه. و مزینی، ن. (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج، اندازه‌گیری تربیتی، 14: 187­222.
میری، م. و فائزی، م. (1396). «جایگاه حلم در مدیریت رفتار در هنگام غضب با تکیه بر آیات و روایات»، همایش ملی پژوهش‌های نوین در علوم رفتاری و مطالعات فرهنگی اجتماعی، مشهد.
‏‫نصر بن مزاحم. (۱۴۰۴). وقعة صفین. قم: مؤسسة العربیة الحدیثه.
Alvi, S. M., Khan, A., & Tariq, H. (2022). Effect of Wisdom on Aggression and Decision Making Among Heads of Institutes. International Journal of Business and Economic Affairs, 7 (3), 78-83.
Barlett, C. P., & Anderson, C. A. (2011). Reappraising the situation and its impact on aggressive behavior. Personality and Social Psychology Bulletin, (1237), 1573-1564.
Baron, R. A., & Richardson, D. R. (1994). Human aggression. Springer Science & Business Media.
Bresin, K. (2019). Impulsivity and aggression: A meta-analysis using the UPPS model of impulsivity. Aggression and violent behavior, 48, 124-140.
Bushman, B., & Huesmann, R. (2010). Aggression. Fiske TS, Gilbert, TD, Lindzey G, eds. Handbook of Social Psychology. New York: John Wiley & Sons, 5, 863.
Buss, A. H., & Perry, M. (2991). The Aggression Questionnaire. Journal ofPersonality and Social Psychology, 33, 451-459.
DeWall, C. N., Finkel, E. J., & Denson, T. F. (2011). Self‐control inhibits aggression. Social and Personality Psychology Compass, 5 (7), 458-472.‏
Diefendorff, J. M., Hall, R. J., Lord, R. G., & Strean, M. L. (2000). Action-state orientation: Construct validity of a revised measure and its relationship to work-related variables. Journal of Applied Psychology, 85, 250-263.
Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research. Pearson Education, Inc.
Deffenbacher, J. L., Oetting, E. R., Thwaites, G. A., Lynch, R. S., Baker, D. A., Stark, R. S., ... & Eiswerth-Cox, L. (1996). State–trait anger theory and the utility of the trait anger scale. Journal of Counseling Psychology, 43 (2), 131.
Diefendorff, J.M., Hall, R.J., Lord, R.G. & Strean, M.L. (2000). Action-state orientation: Construct validity of a revised measure and its relationship to work-related variables. Journal of Applied Psychology, 85, 250-263.
Glaser, B., & Strauss, A. (1967). The discovery of grounded theory. Chicago: Aldine.
Gross, J. J., & Muñoz, R. F. (1995). Emotion regulation and mental health. Clinical psychology: Science and practice, 2 (2), 151-164.
Hendricks, M. A., & Buchanan, T. W. (2016). Individual differences in cognitive control processes and their relationship to emotion regulation. Cognition and Emotion, 30 (5), 912-924.
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15 (9), 1277-1288.
Koole, S. L. (2009). Does emotion regulation help or hurt self-regulation. Psychology of self-regulation: Cognitive, affective, and motivational processes, 11, 217-231.
Koole, S. L. (2010). The psychology of emotion regulation: An integrative review (pp. 138-177). Psychology press.
Luerssen, A., & Ayduk, O. (2014). The role of emotion and emotion regulation in the ability to delay gratification.
Mayring, Philipp (2000), "Qualitative Content Analysis" In, Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research [On-line Journal], 1 (2) Available at: http: // qualitative-research.net/fqs/fqs-e/2-00inhalt-e.htm.
Miller, J. D., Zeichner, A., & Wilson, L. F. (2012). Personality correlates of aggression: Evidence from measures of the five-factor model, UPPS model of impulsivity, and BIS/BAS. Journal of interpersonal violence, 27 (14), 2903-2919.
Murray, S. L. (2005). Regulating the risks of closeness: A relationship-specific sense of felt security. Current Directions in Psychological Science, 14, 74-78.
Parrott, D. J., & Giancola, P. R. (2004). A further examination of the relation between trait anger and alcohol‐related aggression: The role of anger control. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 28 (6), 855-864.
Patton, M. Q. (1990). Qualitative evaluation and research methods (2nd ed.). Newbury Park, CA: Sage.
Purnamaningsih, E. H. (2017). Personality and emotion regulation strategies. International Journal of Psychological Research, 10 (1), 53-60.
Roberton, T., Daffern, M., & Bucks, R. S. (2012). Emotion regulation and aggression. Aggression and violent behavior, 17 (1), 72-82.
Rule B, Nesdale A (1976) Emotional arousal and aggressive behavior.Psychol Bull 83: 851–863.
Sapolsky, R. M. (2007). Stress, stress-related disease, and emotional regulation. In J. J. Gross (Ed.), Handbook of emotion regulation. New York: Guilford Press.
Schreiber, L. R., Grant, J. E., & Odlaug, B. L. (2012). Emotion regulation and impulsivity in young adults. Journal of psychiatric research, 46 (5), 651-658.
Spielberger C (1996) State-Trait Anger Expression Inventory: ProfessionalManual. Psychological Assessment Resources, Odessa, FL.
Strauss A&Corbin J (2015). Basics of Qualitative Research (4th edition), SAGE Publications.
Tice, D. M., & Bratslavsky, E. (2000). Giving in to feel good: The place of emotion regulation in the context of general self-control. Psychological inquiry, 11 (3), 149-159.
Patton, M. (2001), Qualitative research & Evaluation Methods, London: Sage publication Ltd.
Petty, N. J., Thomson, O. P., & Stew, G. (2012). Ready for a paradigm shift? Part 2: Introducing qualitative research methodologies and methods. Manual therapy, 17 (5), 378-384.
Weiss, N. H., Connolly, K. M., Gratz, K. L., & Tull, M. T. (2017). The role of impulsivity dimensions in the relation between probable posttraumatic stress disorder and aggressive behavior among substance users. Journal of dual diagnosis, 13 (2), 109-118.
Williams, T. Y., Boyd, J. C., Cascardi, M. A., & Poythress, N. (1996). Factor structure and convergent validity of the Aggression Questionnaire in an offender population. Psychological Assessment, 8 (4), 398.
Zelazo, P. D., & Cunningham, W. A. (2007). Executive function: Mechanisms underlying emotion regulation.
 

  • تاریخ دریافت 24 فروردین 1402
  • تاریخ بازنگری 25 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 16 دی 1402