تدوین و اعتباریابی برنامه آموزشی مبتنی بر الگوی رشد پس از ضربه (PTG) و اثربخشی آن بر تاب‌آوری و بهزیستی روان‌شناختی بیماران مبتلا به سرطان خون

رضایی, نشمیل; سهرابی, فرامرز; برجعلی, احمد; دلاور, علی; اسکندری, حسین

doi:10.30487/jcp.2023.352324.1450

تدوین و اعتباریابی برنامه آموزشی مبتنی بر الگوی رشد پس از ضربه (PTG) و اثربخشی آن بر تاب‌آوری و بهزیستی روان‌شناختی بیماران مبتلا به سرطان خون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

نشمیل رضایی ¹

فرامرز سهرابی ²

احمد برجعلی ²

علی دلاور ³

حسین اسکندری ²

¹ دانشجوی دکتری تخصصی روان‌شناسی، گروه روان‌شناسی بالینی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

² استاد، گروه روان‌شناسی بالینی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

³ استاد، گروه سنجش و اندازه‌گیری، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

10.30487/jcp.2023.352324.1450

چکیده

رشد پس از ضربه بر این واقعیت تأکید دارد که افراد بعد از مواجهه با رویدادهای تنش‌زا، در ابعاد روان‌شناختی، بین‌فردی و محیطی تغییرات مثبتی را تجربه می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف تدوین و اعتباریابی برنامۀ آموزشی مبتنی بر الگوی رشد پس از ضربه و اثربخشی آن بر تاب‌آوری و آسایش روان‌شناختی بیماران مبتلا به سرطان خون انجام شد. روش پژوهش نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری شامل بیماران مراجعه‌کننده به بیمارستانِ فیروزگر تهران در سال 1400 بود که با استفاده از نمونه‌گیری داوطلبانه و در دسترس تعداد 30 بیمار انتخاب، و به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند. ابزارها شامل پرسش‌نامه تاب‌آوری کانر و دیویدسون و آسایش روان‌شناختی ریف بود. برنامۀ درمانی در طی 12 جلسه برگزار شد و پس از گذشت دو ماه مجدد از گروه آزمایش پیگیری به‌عمل آمد. نتایج نشان داد که میزان شاخص نسبت روایی محتوایی (CVR) 86/0 و میزان شاخص روایی محتوایی (CVI) 91/0 به‌دست آمده است و با مقایسه این میزان با مقدار مورد قبول در هر دو شاخص، میزان روایی محتوایی برنامه قابل قبول است. همچنین، تحلیل کوواریانس نشان داد مقدار F به‌دست آمده برای متغیر تاب‌آوری و آسایش روان‌شناختی معنی‌دار است و برنامۀ آموزشی مبتنی بر الگوی رشد پس از ضربه بر تاب‌آوری و آسایش روان‌شناختی مؤثر است (01/0>P). نتایج تحلیل اندازه‌گیری مکرر جهت بررسی میزان ماندگاری تأثیر برنامه آموزشی بر تاب‌آوری و آسایش روان‌شناختی معنی‌دار است (01/0>P). برنامۀ آموزشی مبتنی بر الگوی رشد پس از ضربه به‌عنوان برنامه‌ای مؤثر و ویژه می‌تواند برای ارتقای تاب‌آوری و آسایش روان‌شناختی بیماران مبتلا به سرطان خون استفاده شود.

کلیدواژه‌ها

رشد پس از ضربه

تاب‌آوری

بهزیستی روان‌شناختی

سرطان خون

عنوان مقاله English

Design and validation of an educational program based on the post-traumatic growth model (PTG) and its effectiveness on the resilience and psychological well-being of patients with leukemia

نویسندگان English

Nashmil Rezaei ¹

Faramarz Sohrabi ²

ahmad borjali ²

Ali Delavar ³

Hossein Eskandari ²

¹ PhD student in Psychology, Department of Clinical Psychology, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran

² Professor, Department of Clinical Psychology, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran

³ Professor Emeritus, Department of Assessment and Measurement, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran

چکیده English

Post-traumatic growth emphasizes the fact that people experience positive changes in psychological, interpersonal and environmental dimensions after facing stressful events. The present study was conducted with the aim of developing and validating an educational program based on the post-traumatic growth model (PTG) and its effectiveness on the resilience and psychological well-being of patients with leukemia. The research method was semi-experimental with a pre-test-post-test design with a control group. The statistical population included patients referred to Tehran's Firouzgar Hospital in 1400, 30 patients were selected using voluntary and available sampling, and randomly replaced in two experimental and control groups. The tools included Connor and Davidson Resilience Questionnaire (RIS-CD) and Ryff Psychological Well-Being (RSPWB). The treatment program was held during 12 sessions, and after two months, the experimental group was followed up again. The results of covariance analysis showed that the F value obtained for resilience variable and dimensions of psychological well-being including independence dimension, mastery of the environment, personal growth, positive communication, purpose in life and self-acceptance. It is meaningful and the educational program based on the pattern of post-traumatic growth is effective on resilience and dimensions of psychological well-being (P<0.05). The results of the repeated measurement analysis are significant (P<0.01) in order to check the lasting effect of the educational program on resilience and dimensions of psychological well-being. The educational program based on the post-traumatic growth pattern as an effective and special program can be used to improve resilience and psychological well-being of patients with leukemia.

کلیدواژه‌ها English

Post-traumatic growth

Resilience

Psychological well-being

Leukemia

احمدی، خ. دارابی، ع. (1396). «اثربخشی آموزش صبر بر کاهش سوگ و تسهیل رشد پس از ضربه». دوفصلنامه روان‌شناسی فرهنگی، 1(1)، 114131.

احمدی، ز.، محرابی، ح. (1399). «رابطه حمایت اجتماعی و تاب‌آوری با رشد پس از ضربه: نقش واسطه‌ای سبک‌های مقابله با استرس». فصلنامه ایده‌های نوین روانشناسی، 5(9)، 131.

احمدی، ز.، محرابی، ح.، و نشاط‌دوست، ح. ط. (1396). «پیش‌بین‌های رشد پس از سانحه در زنان مبتلا به آسیب: معنویت‌گرایی، حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و تاب‌آوری». مجله دست‌آوردهای روانشناسی بالینی، 3(3)، 320305.

امامی، م.، عسکری‌زاده، ق.، و فضیلت‌پور، م. (1396). «اثربخشی درمان گروهی مدیریت استرس به شیوه شناختی رفتاری بر تاب‌آوری و امیدواری زنان مبتلا به سرطان پستان». پژوهش نامه روانشناسی مثبت، 3(4)، 141.

اورنگ، س.، هاشمی رزینی، ه.، رامشینی، م.، اورنگ، ط. (1397). «بررسی معنای زندگی و آسایش روان‌شناختی، جوانان، بزرگسالان و سالمندان (مطالعه مقایسه‌ای از نظر سن)». مجله سالمندی ایران، 13(2)، 197182.

پوراکبران، ا.، محمدی قره قوز لو، ر.، موسوی، س. م. ر. (1398). «بررسی اثربخشی معنویت درمانی گروهی بر افزایش تاب آوری در زنان مبتلا به سرطان پستان». مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، 62(1)، 14021393.

تاجیک‌زاده، ف.، صادقی، ر.، رئیس کریمیان، ف. (۱۳۹۵). «مقایسۀ تاب‌آوری، مقابله با استرس و فاجعه‌سازی درد در بیماران مبتلا به سرطان وافراد عادی». مجله بیهوشی و درد، ۷(۳)، ۳۸۴۸.

جلوداری، س.، سوداگر، ش.، بهرامی هیدجی، م. (1398). «اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و تنظیم شناختی هیجان در زنان دچار سرطان پستان». فصلنامه روان‌شناسی کاربردی، 13(4)، 548527.

حیدرزاده، م.، رسولی، م.، محمدی شاه بلاغی، ف.، علوی مجد، ح.، میرزایی، ح. ر.، طهماسبی، م. (۱۳۹۴). «بررسی ابعاد رشد پس از سانحه ناشی از سرطان در بیماران نجات یافته از آن». مجله پرستاری و مامایی جامع نگر، ۲۵(۷۶)، ۴۱۳۳.

خانجانی، م.، شهیدی، ش.، فتح‌آبادی، ج.، مظاهری، م. ع. شکری، ا. (1393). «ساختار عاملی و ویژگی‌های روان‌سنجی فرم کوتاه (18 سوالی) مقیاس آسایش روان‌شناختی ریف در دانشجویان دختر و پسر». فصلنامه اندیشه و رفتار، 8(32)، 2836.

رزمی، ل.، بهزادی‌پور، س.، طهماسبی، ص. (1395). «اثربخشی امیددرمانی گروهی بر افزایش تاب‌آوری و امید به زندگی زنان مبتلا به سرطان پستان». نشریه جراحی ایران، 24(3)، 6068.

رمضانی، ف.، آهی، ق. (1395). »اثربخشی مداخلات روانی آموزشی بر بهبود آسایش روانشناختی بیماران مبتلا به سرطان«. مجله روان‌شناسی سلامت، 5(17)، 7992.

سعدی‌پور، ا. (1392). روش‌های تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی. جلد اول، تهران: دوران.

صالحی، ر.، دهشیری، غ. (1397). «رشد پس آسیبی در بیماران مبتلا به سرطان: نقش ابعاد روانی، معنوی، ذهنی و امیدواری». فصلنامه پژوهش در سلامت روان‌شناختی، 12(2)، 131.

عسگری، ز.، نقوی، ا. (1398). «تبیین فرایند رشد پس از سانحه: ترکیب مضمون مطالعات کیفی». مجله روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 25(2)، 235222.

فاضل، م.، سلیمی بجستانی، ح.، فرحبخش، ک.، اسمعیلی، م. (1396). «ارائه الگوی رشد پس از سانحه در بیماران سرطانی: یک مطالعه گراندد تئوری». فرهنگ مشاوره و روان درمانی، 8(29)، 10579.

فاضلی مهرآبادی، ع. بهرامی احسان، ه. حاتمی، ج. عادلی، س. ح. (1401). «بررسی عوامل تسهیل‌کننده رشد پس از ضربه در بیماران مبتلا به کرونا: تحلیل مضمون». دو فصلنامه روان‌شناسی فرهنگی، 6(1)، 9476.

کیانی، ل.، رفیعی‌پور، ا.، مشایخ، م.، تاجبخش، ر.، پویامنش، ج. (1398). «رابطه تاب‌آوری و رشد پس از سانحه در بیماران تحت همودیالیز شهر کرج در سال 1397». مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، 27(3)، 6356.

محمدی، م. (1384). بررسی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری در افراد در معرض خطر سوء مصرف مواد. پایان‌نامه دکتری، دانشگاه علوم آسایش و توانبخشی.

مرتضوی، ن. ا.، یاراللهی، ن. ا. (1394). «فراتحلیل رابطه‌ی بین تاب‌آوری و سلامت روان». مجله اصول بهداشت روانی، 17(3)، 103108.

Baglama, B., & Atak, I. E. (2015). Posttraumatic growth and related factors among postoperative breast cancer patients. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 190(1), 448-454.

Ben-Zion, Z., Fine, N. B., Keynan, N. J., Admon, R., Green, N., Halevi, M., ... & Shalev, A. Y. (2018). Cognitive flexibility predicts PTSD symptoms: observational and interventional studies. Frontiers in psychiatry, 9, 477.

Cao, W., Qi, X., Cai, D. A., & Han, X. (2018). Modeling posttraumatic growth among cancer patients: The roles of social support, appraisals, and adaptive coping. Psychoncology, 27(1), 208-215.

Connor, K. M., & Davidson, J. R. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor‐Davidson resilience scale (CD‐RISC). Depression and anxiety, 18(2), 76-82.‏

Cormio, C., Romito, F., Viscanti, G., Turaccio, M., Lorusso, V., & Mattioli, V. (2014). Psychological well-being and posttraumatic growth in caregivers of cancer patients. Frontiers in psychology, 5, 1342.

Danhauer, S. C., Russell, G. B., Tedeschi, R. G., Jesse, M. T., Vishnevsky, T., Daley, K., & Powell, B. L. (2013). A longitudinal investigation of posttraumatic growth in adult patients undergoing treatment for acute leukemia. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 20(1), 13-24.

Gao, J., & McLellan, R. (2018). Using Ryff’s scales of psychological well-being in adolescents in mainland China. BMC Psychology, 6(1), 17-24.

Gori, A., Topino, E., Sette, A., & Cramer, H. (2021). Pathways to post-traumatic growth in cancer patients: moderated mediation and single mediation analyses with resilience, personality, and coping strategies. Journal of affective disorders, 279, 692-700.

Helgeson, V. S., Reynolds, K. A., & Tomich, P. L. (2006). A meta-analytic review of benefit finding and growth. Journal of consulting and clinical psychology, 74(5), 797.

Kim, S. R., Kim, H. Y., Nho, J. H., Ko, E., Moon, K. S., & Jung, T. Y. (2020). Relationship among symptoms, resilience, post-traumatic growth, and quality of life in patients with glioma. European Journal of Oncology Nursing, 48, 101830.

Kleine, A. K., Hallensleben, N., Mehnert, A., Hönig, K., & Ernst, J. (2019). Psychological interventions targeting partners of cancer patients: A systematic review. Critical reviews in oncology/hematology, 140, 52-66.

Leeuw, I. M. (2019). Positive mental health among cancer survivors: overlap in psychological well-being, personal meaning, and posttraumatic growth. Supportive care in cancer, 27(2), 443-450.

Levine, S. Z., Laufer, A., Stein, E., Hamama‐Raz, Y., Solomon, Z. (2009). Examining the relationship between resilience and posttraumatic growth. Journal of traumatic stress, 22(4), 282-286.

Li, M.-Y., Yang, Y.-L., Liu, L., & Wang, L. (2016). Effects of social support, hope and resilience on quality of life among Chinese bladder cancer patients: a cross-sectional study. Health Qual Life Outcomes, 14(1), 73-83.

Mani, A., Mehdipour, Z., Ahmadzadeh, L., Tahmasebi, S., Khabir, L., & Mosalaei, A. (2019). The Effectiveness of Group Acceptance and Commitment Psychotherapy on Psychological Well-being of Breast Cancer Patients in Shiraz, Iran. Middle East Journal of Cancer, 10(3), 231-238.

Martinčeková, L., & Klatt, J. (2017). Mothers’ grief, forgiveness, and posttraumatic growth after the loss of a child. OMEGA-Journal of Death and Dying, 75(3), 248-265.

Morris, B. A., & Shakespeare‐Finch, J. (2011). Rumination, post‐traumatic growth, and distress: structural equation modelling with cancer survivors. Psycho‐oncology, 20(11), 1176-1183.

Morris, B. A., Shakespeare-Finch, J., & Scott, J. L. (2012). Posttraumatic growth after cancer: the importance of health-related benefits and newfound compassion for others. Supportive Care in Cancer, 20(4), 749-756.

Ryff, C. D., & Singer, B. H. (2006). Best news yet on the six-factor model of well-being. Social science Research, 35(4), 1103-1119.

Schaefer, J. A., & Moos, R. H. (1998). The context for posttraumatic growth: Life crises, individual and social resources, and coping. Posttraumatic growth: Positive changes in the aftermath of crisis, 99, 99-126.

Serpentini, S., Pasquin, E., & Capovilla, E. (2013). Psychological well-being in cancer survivors. In Psychology of Well-Being: Theory, Perspectives and Practice (pp. 77-89). Nova Science Publishers, Inc.

Shakespeare-Finch, J., Gow, K., & Smith, S. (2012). Personality, coping and posttraumatic growth in emergency ambulance personnel. Traumatology, 11(4), 325-334.

Soo, H., & Sherman, K. A. (2015). Rumination, psychological distress and post‐traumatic growth in women diagnosed with breast cancer. Psycho‐Oncology, 24(1), 70-79.

Stjernfelt, K. J., von Stedingk, K., Wiebe, T., Hjorth, L., Olsson, H., & Øra, I. (2017). Predominance of girls with cancer in families with multiple childhood cancer cases. BMC Cancer; 17(1), 868-868.

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (1996). The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455-471.

Trudel-Fitzgerald, C., Millstein, R. A., von Hippel, C., Howe, C. J., Tomasso, L. P., Wagner, G. R., & VanderWeele, T. J. (2019). Psychological well-being as part of the public health debate? Insight into dimensions, interventions, and policy. BMC Public Health, 19(1), 1712-1718.

Wainwright, N. W., Surtees, P. G., Welch, A. A., Luben, R. N., Khaw, K. T., & Bingham, S. A. (2007). Healthy lifestyle choices: could sense of coherence aid health promotion?. Journal of Epidemiology & Community Health, 61(10), 871-876.

Zhai, J., Liu, X., Wu, J., & Jiang, H. (2010). What does posttraumatic growth mean to Chinese burn patients: a phenomenological study. Journal of Burn Care & Research, 31(3), 433-440.

Zoellner, T., & Maercker, A. (2006). Posttraumatic growth in clinical psychology—A critical review and introduction of a two component model. Clinical psychology review, 26(5), 626-653.