اثربخشی خانواده‌درمانی مذهبی با رویکرد اسلامی بر کارآمدی خانواده، رضایت زناشویی و شاخص‌های غنی‌سازی ارتباط والدین دارای فرزند نوجوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطالعات خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم. ایران.

چکیده

مذهب به‌عنوان یک سازة روان‌شناختی مهم و تأثیرگذار در فرایند خانواده‌درمانی محسوب می‌شود و هنوز مداخلات خانواده‌درمانی مبتنی بر مذهب از الگوی منسجمی برخوردار نیست، ازاین‌رو پژوهش حاضر با هدف تدوین و اثربخشی خانواده‌درمانی مذهبی بر کارآمدی خانواده‌، رضایت زناشویی و شاخص‌های غنی‌سازی ارتباط والدین دارای فرزند نوجوان انجام شد. روش پژوهش ترکیبی از نوع راهبرد متوالی است. در بخش کیفی خانواده‌درمانی مذهبی با استفاده از روش تحلیل مضامین تدوین و اعتباریابی شد و در بخش کمّی با استفاده از روش نیمه‌تجربی با طرح خط پایه همراه گروه کنترل اثربخشی خانواده‌درمانی مذهبی بر متغیرهای وابسته پژوهش انجام شد. جامعة آماری پژوهش خانواده‌های دارای فرزند نوجوان بودند که با روش نمونه‌گیری در دسترس تعداد 24 والد که معیارهای پژوهش را داشتند با اعلام موافقت خویش به‌صورت تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایش قرار گرفتند. ابزارهای پژوهش شامل کارآمدی خانواده،‌ رضایت زناشویی و شاخص‌های غنی‌سازی ارتباط بود. داده‌های پژوهش با استفاده از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر در چهار مرحله ارزیابی شد و نتایج حاکی از تأثیر معنادار (05/0p<) خانواده‌درمانی مذهبی بر متغیرهای کارآمدی خانواده با ضریب تأثیر 20%،‌ رضایت زناشویی 83% و شاخص‌های غنی‌سازی ارتباط 73% در گروه آزمایش بود. نتایج نشان داد این برنامه با استفاده از مهارت‌های مذهبی مانند اصلاح ادراک از خداوند و معنابخشی الهی به روابط توانسته است بر مداخلات مهرورزی، گفت‌وگوی خوب و رعایت حقوق همدیگر نقش ایفا کند. نتایج این پژوهش می‌تواند برای خانواده‌درمانگران برا استفاده از این الگو مفید باشد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The effectiveness religious family therapy with Islamic faith on family efficiency, marital satisfaction and relationship enrichment indicators of parents with teenage children

نویسنده [English]

  • MOHAMMAD SANAGOEI ZADEH
Assistant of Family Studies Department, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran
چکیده [English]

Religion is considered in the process of family therapy as an important and influential psychological construct, and yet do not have models of family therapy integrate based on religious interventions, therefore the aim's of present study is developed religious family therapy and was effectiveness that on family efficiency, marital satisfaction, communication enrichment indicators in parents with teenager. The research method was mix method of Sequential strategy. In qualitative section was developed model of religious family therapy using of analysis thematic, and in quantitative section was effectiveness religious family therapy on dependent variables using method semi-experimentally with a baseline and control group. The statistical population was the families with teenager and sampling method was available. Twenty four Families randomly were placed in two control & experimental groups. The research tools included family efficiency, marital satisfaction, and relationship enrichment indicators, and the research data was evaluated using the repeated measure analysis of variance in four stages. The founding indicated this protocol have significant effect (p<0.05) on family efficiency (β=20%), marital satisfaction 83%= β)) and enrichment indicators (β= 73%). The results showed religious skills such as perception of God and giving divine meaning to relationships, has been effectiveness on kindness, good conversation and respect for each other's rights. The results of this research can be useful for family therapists.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • religious family therapy
  • family efficacy
  • marital satisfaction
  • relationship enrichment
آقایوسفی،‌ علیرضا،‌ شریفی ساکی،‌ شیدا،‌ احمدی،‌ هادی، کریمی، رضا (1397)، تأثیر آموزش برنامه غنی‌سازی ارتباط بین فردی بر رضایت زناشویی همسران معتادین، نشریه روانشناسی بالینی و شخصیت،‌ 16(1)،‌ 49­56.
افشاری،‌ علی (1398)، اثربخشی گروه‌درمانی معنوی­ اسلامی بر افزایش تاب‌آوری و امید به زندگی جانبازان اعصاب و روان، ‌نشریه طب جانباز، ‌11(4)، 175­182.
بیان‌فر، فاطمه و علی پریمی (1401)، تدوین پروتکل درمانی با طراحی «معنوی مذهبی» برای زوجین متقاضی طلاق و اثربخشی آن بر بهبود راهبردهای مقابله‌ای و صمیمیت زناشویی، نشریه روان‌شناسی و دین، 15(1)، 41­62.
ثناگویی‌زاده، محمد، اعتمادی، عذری، احمدی، سید احمد و جزایری، رضوان السادات (1398)، اثربخشی مشاوره اسلامی کارکردی خانواده بر مشکلات بین نوجوان و والدین و نگرش نسبت به والدین، نشریه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، 7(15)، 83­104.
ثناگویی زاده، محمد (1400‌الف)، تدوین برنامه اسلامی غنی‌سازی صمیمیت زناشویی و اثربخشی آن بر صمیمیت و رضامندی زناشویی، نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، 9(2)،‌ 9­34.
ثناگویی زاده، محمد، هادی، اصغر و عذری اعتمادی (1400ب)، ساخت و اعتباریابی مقیاس الگوهای ارتباطی زوجین با نگرش به منابع اسلامی، فصلنامه روان‌شناسی و دین، 14(2)، 29­44.
ثناگویی زاده، ‌محمد (1400‌ج)، الگوی غنی‌سازی صمیمیت زناشویی در دیدگاه اسلامی، نشریه فرهنگ مشاوره و رواندرمانی، 12(45)، 1­32.
ثناگویی زاده، محمد (1400د)، الگوی خودمراقبتی منظم در صمیمیت زناشویی برخاسته از دیدگاه اسلامی، نشریه روان‌شناسی فرهنگی، 5(1)،166­194.
جانبزرگی، ‌مسعود (1395)، اثر خانواده‌درمانگری سیستمی معنوی بر رضایت زناشویی و کنشوری خانواده (الگوی مهر و قدرت)،‌ نشریه پژوهش‌های اسلامی زنان و خانواده‌، 4(6)، ‌9­38.
جدیری، مسعود، فتحی آشتیانی، علی، موتابی، فرشته، حسن آبادی، حمیدرضا (1396)، اثربخشی زوج‌درمانی با رویکرد اسلامی بر رضایت زناشویی، نشریه مطالعات اسلام و روانشناسی، 11(20)، 7­ 37.
حاتمی ورزنه، ابوالفضل. اسمعیلی، معصومه، فرحبخش، کیومرث و احمد برجعلی (1395)، بررسی مقایسه‌ای ازدواج‌های پایدار رضایتمند و ازدواج‌های در حال جدایی (مطالعه کیفی)، نشریه فرهنگی­ تربیتی زنان و خانواده، 11(35)، 7­39.
خجسته مهر، رضا، محمدی، رزگار (1395)، تجربه خوشبختی در ازدواج های پایدار: یک مطالعه کیفی، نشریه روانشناسی خانواده، 3(2)، 59­70.
خدادادی سنگده، جواد، نظری، علی‌محمد، احمدی، خدابخش و جعفر حسنی (1393)، شناسایی شاخص‌های ازدواج موفق: مطالعه‌ای کیفی و اکتشافی، نشریه مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 13(25)، 32­46.
ساتکین، مجتبی، مهری نژاد، سید ابوالقاسم، ستوده اصل، نعمت و حسن اسدزاده (1400)، غنی‌سازی زندگی زناشویی بر مبنای آموزه‌های اسلامی: یک تحلیل محتوای کیفی، نشریه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 12(47)، 1­45.
سالاری‌فر، محمدرضا، یونسی، سیدجلال، شریفی نیا، محمدحسین، وغروی، سید محمد (1392)، مبانی و ساختار زوج‌درمانی اسلامی، نشریه مطالعات اسلام و روانشناسی، 7(12)، 37­68.
صفورایی پاریزی، محمدمهدی، حیدری، سید حسین، هراتیان، عباس علی، و محمد زارعی توپخانه (1394)، بازشناسی ساختار عاملی مقیاس اسلامی کارآمدی خانواده­ فرم تجدیدنظرشده، نشریه اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، 1(3)، 27­43.
قربان‌پور قلعه شیر، نفیسه، حسن‌آبادی، حسین، قنبری هاشم آبادی، بهرامعلی (1392)، بررسی اثربخشی گروه درمانی معنوی­ مذهبی بر کیفیت زندگی و تابآوری خانوادههای بیماران روانپریش، پایان‌نامه ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی.
قشلاقی، سعیده، علیوندی وفا، مرضیه، اسماعیل پور، خلیل و معصومه آزموده (1398)، اثربخشی گروه‌درمانی معنوی­ مذهبی اسلام‌محور بر شادمانی زناشویی و کیفیت رابطه ادراک‌شده زناشویی در زنان دارای تجربه دلزدگی زناشویی، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، 7(16)، 71­94.
کاوه فارسانی، ذبیح الله، صفی، سعید و ابوالحسن بهمنی (1398)، برنهادی مقدماتی در زمینه مشاوره خانواده با رهیافت مبتنی بر فرهنگ ایرانی­ اسلامی، نشریه مشاوره و روان‌درمانی خانواده، 9(1)،49­74.
هوشیاری، جعفر، تقیان، حسن، و صفورایی پاریزی، محمدمهدی (1395)، هنجاریابی مجدد پرسش‌نامه سنجش کارآمدی خانواده با استفاده از نظریه سؤال­ پاسخ، نشریه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 10(19)، 99­117.
محمودزاده،‌ اعظم،‌ حسینیان،‌ سیمین،‌ احمدی،‌ سید احمد و فاتحی‌زاده،‌ مریم (1393)، بررسی تأثیر زوج‌درمانی اسلامی بر صمیمیت زناشویی،‌ نشریه روانشناسی و دین،‌ 25،‌ 61­72.
مهدی نژاد قوشچی،‌ رحمان،‌ اسدپور،‌ اسماعیل،‌ برقعی،‌ شیماسادات،‌ سلیمانی، ‌مهران (1400)، اثربخشی زوج‌درمانی یکپارچه‌نگر با محتوای اسلامی بر میزان گفت‌وگوی مؤثر زوجین، نشریه روانشناسی و دین، 53،‌ 37­54.
نیلفروشان، پریسا، عابدی، محمدرضا و احمدی، سید احمد (1393)، آسیب‌شناسی خانواده، اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی.
 
Attride-Stirling, J. (2001), Thematic networks: An analytic tool for qualitative research. Qualitative Research1(3), 385-405
Berger, R., & Hannah, M. T. (2013), Preventive Approaches in Couples Therapy, Routledge.
Braun V., Clarke V., Hayfield N., Terry G. (2019) Thematic Analysis. In: Liamputtong P. (eds) Handbook of Research Methods in Health Social Sciences, Springer, Singapore, p.843-860
BULUT, Ö. A. (2020), The religious and spiritual dimensions of Bowen family therapy. Spiritual Psychology and Counseling5(1), 65-85.
Daneshpour, M. (2016), Family therapy with Muslims. Routledge.
David, P., & Stafford, L. (2015), A relational approach to religion and spirituality in marriage: The role of couples’ religious communication in marital satisfaction. Journal of Family Issues36(2), 232-249.
Fluit, D. V. (2015), Spiritual integration within Satir's transformational systemic therapy model, Counselling and Spirituality/Counseling et Spiritualité, 34(1), 31-41.
Hook, J. N., Worthington Jr, E. L., Davis, D. E., & Atkins, D. C. (2014), Religion and couple therapy: Description and preliminary outcome data, Psychology of Religion and Spirituality6(2), 94-101
Holmberg, Å., Jensen, P., & Vetere, A. (2021), Spirituality–a forgotten dimension? Developing spiritual literacy in family therapy practice, Journal of Family Therapy, 43(1), 78-95.
Goldenberg, H., & Goldenberg, I. (2012), Family Therapy: An Overview, Belmont, CA: Brooks/Cole, Cengage Learning.
Kao, L. E., Peteet, J. R., & Cook, C. C. (2020), Spirituality and mental health, Journal for the Study of Spirituality, 10(1), 42-54.
Mahoney, A., Flint, D. D., & McGraw, J. S. (2020), Spirituality, religion, and marital/family issues. In Handbook of Spirituality, Religion, and Mental Health (pp. 159-177), Academic Press.
Meer, S., & Mir, G. (2014), Muslims and depression: The role of religious beliefs in therapy. Journal of Integrative Psychology and Therapeutics, 2(1), 2-9.
Oxhandler, H. K., & Parrish, D. E. (2018), Integrating clients’ religion/spirituality in clinical practice: A comparison among social workers, psychologists, counselors, marriage and family therapists, and nurses. Journal of Clinical Psychology, 74(4), 680-694.
Pedro, M. F., Ribeiro, T., & Shelton, K. H. (2015), Romantic attachment and family functioning: The mediating role of marital satisfaction, Journal of Child and Family Studies, 24(11), 3482-3495.
Peteet, J. R., & Lu, F. G. (2022), Religion and Spirituality in the DSM and ICD, Spirituality and Psychiatry, 220-231
Rassool, G. H. (2015), Islamic Counselling: An Introduction to Theory and Practice, Routledge.
Şahin, Y. (2017), Using spiritual genograms in family therapies, Spiritual Psychology and Counseling3(1), 47-60.
Shichida, T., Dollahite, D. C., & Carroll, J. S. (2015), How the perception of God as a transcendent moral authority influences marital connection among American Christians, Journal of Psychology and Christianity, 34(1), 40-52.
Steinhauser, K. E., Fitchett, G., Handzo, G. F., Johnson, K. S., Koenig, H. G., Pargament, K. I., ... & Balboni, T. A. (2017), State of the science of spirituality and palliative care research part I: definitions, measurement, and outcomes, Journal of Pain and Symptom Management, 54(3), 428-440.
Turgut, T., & Füsun, E. K. Ş. İ. (2020), Spiritually-oriented cognitive-behavioral family therapy, Spiritual Psychology and Counseling, 5(1), 87-111.