تبیین مدل تحولی انگیزش بر اساس فرهنگ اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه روان‌شناسی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین مدل تحولی انگیزش بر اساس فرهنگ اسلامی و روش آن، «توصیفی - تحلیلِ مفهومی» بود. منابع این پژوهش، شامل منابع اصیل دین اسلام (قرآن و منابع معتبر حدیثی) و تفاسیر اندیشمندان مسلمان در باب آیات قرآن و احادیث مربوطه بود. بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، فرهنگ اسلامی اصل ذومراتب بودن انگیزه‌های دینی را به رسمیت می‌شناسد. منابع دینی، شاخص‌هایی را برای ارتقا از یک مرحلۀ تحولی انگیزشی به مرحلۀ بالاتر بازگو کرده است. این معیارها و شاخص‌ها را بر پایۀ عوامل اثرگذار بر انگیزش می‌توان در سه دسته جای داد: الف) شاخص مراتب روح: از میان پنج روح ذکرشده در احادیث اسلامی، سه روح سطح پایین (روح‌الحیاۀ، روح‌القوۀ، و روح‌الشهوۀ) بیانگر و تولیدگر انگیزه‌‌های کمبود، و دو روح والا (روح‌الایمان، و روح‌القُدُس) بیانگر و ایجادگر انگیزه‌‌های عالی و رشدی هستند. دو روح والا توانمندی‌ها و ظرفیت‌‌های سه روح پایین را در جهت متعالی و رشدیافته به خدمت می‌گیرند. ب) شاخص مراتب معرفت: باور و یقین دین‌داران را می‌توان در سه سطح درجه‌بندی کرد: «علم‌الیقین»، «عین‌الیقین»، و «حق‌الیقین». این شاخص بیانگر این نکته است که هرچقدر افراد دین‌دار در مراتب معرفت رشد داشته باشند، انتظار می‌رود که مراتب انگیزشی نیز سیر صعودی به خود گیرد، و انگیزه‌‌های دینی آن‌‌ها ناب‌تر، خالص‌تر و بالغانه‌‌تر شود. ج) شاخص مراتب طرح‌واره‌‌های هیجانی: طرح‌‌واره‌‌های هیجانی را که اصلی‌ترین مبنای انگیزش دینی هستند می‌توان در سه دسته قرار داد: سطح پایین که شامل خوف و رجاست، سطح متوسط که شامل حیا و شکر است، و سطح بالا که طرح‌وارۀ هیجانی محبت را در برمی‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explaining the Developmental Model of Motivation Based on Islamic Culture

نویسنده [English]

  • Mohammad Taghi Tabik
Department of Psychology, University of Quran and Hadith
چکیده [English]

This study aimed to explain the developmental model of motivation based on Islamic culture. The research method was “descriptive-conceptual analysis”. The resources of this research included the original Islamic resources (Quran and authentic hadith sources) and the exegeses by Moslem thinkers on Quranic verses and relevant hadithes. Based on the findings of the study, in Islamic culture, religious motives act in two levels‎. Religious resources indicated that there are criteria for the development from an inferior motivational level to a higher one. These criteria can be divided into three categories based on the factors affecting motivation: A) The criterion of ‎ spiritual levels: Among the five spirits mentioned in Islamic hadithes, three spirits are the inferior spirits (the spirit of life (ruh‎-al-‎hayat‎), the spirit of power (ruh‎-al-‎qowat‎), and the spirit of desires (ruh‎-al-‎shahwat‎)) that represent and create ‎motives of deficiency, and the remaining two spirits are the supreme spirits (the spirit of faith (ruh‎-al-‎iman), and the spirit of purity (ruh‎-al-‎qodos)) that represent and create great motives. The two supreme spirits employ the abilities and capacities of the three inferior spirits in a transcendent and developed direction. B) The criterion of knowledge levels: Believers’ ideas can be classified into three levels: ‎“cognitive knowledge” (ilm-al-yaqin), ‎“objective knowledge”‎ (ein‎-al-‎yaqin), ‎“truthful knowledge”‎ (haq‎-al-‎yaqin‎‎). This criterion shows that with the development of knowledge in religious people, it is expected that their motivational levels will also increase, and their religious motivations will become more refined, more mature and purer. C) The criterion of‎ emotional schemas. The emotional schemas that are the main bases of religious motivation can be divided into three levels: the low level which includes fear and hope, the middle level which includes modesty and gratitude, and the high level which includes the emotional schematic of love.

کلیدواژه‌ها [English]

  • religious motivation
  • levels of spirit
  • levels of knowledge
  • levels of emotional schemas
  • Islamic Culture
قرآن کریم.
ابن شعبه حَرّانی (قرن 4 ق). تحف‌العقول عن آل الرسول. تصحیح ع. ا. غفاری (1376). قم: دفتر انتشارات جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
احمدپور، م.، اسلامی، م. ت.، و علیزاده، م. (1389). کتاب‌‌ شناخت اخلاق اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
برقی، ا. (1416ق). المحاسن. تحقیق سیدمهدی رجایی. قم: المجمع العالمی لااهل البیت.
پسندیده، ع. (1388). اخلاق پژوهی حدیثی. تهران: سمت.
تبیک، م. ت. (1396). تبیین سازۀ انگیزش بر اساس منابع اسلامی. پژوهش‌نامۀ روان‌شناسی اسلامی، 7، 3- 27.
تبیک، م. ت. (1398). تبیین مدل عملکردی انگیزش بر اساس منابع اسلامی. مطالعات اسلام و روان‌‌شناسی. 24، 63ـ93
جوادی آملی، ع. (1378). مراحل اخلاق در قرآن. قم: اِسراء.
حر عاملی، م. (1409ق). وسایل‌الشیعه الی تحصیل مسائل‌الشیعه. قم: مؤسسۀ آل‌البیت.
داودی، م. (1387). تربیت اخلاقی. ج 3. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
راغب اصفهانی، م. (1373). الذریعه الی مکارم‌الشریعه. قم: الشریف الرضی.
ریو، م. (2015). انگیزش و هیجان. ترجمۀ ی. سیدمحمدی (1395). تهران: ویرایش.
شبر، ع. (1374). الاخلاق. قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه.
شجاعی، م. ص. (1391). انگیزش و هیجان: نظریه‌‌های روان‌‌شناختی و دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شریف رضی (400ق). نهج‌‌البلاغه. التحقیق: صبحی الصالح (1387). قم: مؤسسۀ دارالهجره.
الطباطبائی، م. ح. (1366). ترجمۀ تفسیر المیزان. ترجمۀ ن. مکارم شیرازی و همکاران. تهران: بنیاد علمی و فکری علامة طباطبایی.
غزالی، م. (1412ق). إحیاء علوم‌‌الدین. بیروت: دارالهادی.
غنوی، ا. (1392). سلوک اخلاقی: طرح‌‌های روایی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
قراملکی فرامرز، ا. (1391). روش‌‌شناسی مطالعات دینی: تحریری نو. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
کلینی رازی، م. (1387) الکافی. قم: مؤسسۀ علمى فرهنگى دارالحدیث.
مجلسى، م. ب. (1403ق). بحارالأنوار. تحقیق: م. ب. بهبودی و ع. ربانی شیرازی. بیروت: دار احیاء تراث عربی.
مجلسى، م. ب. (1404ق). مرآۀ العقول فی شرح اخبارالرسول. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محمدی ری‌‌شهری، م. (1386). دانشنامۀ عقاید اسلامى. قم: مؤسسۀ علمى فرهنگى دارالحدیث‏.
مظاهری، م. ع.، پسندیده، ع.، و صادقی، م. س. (1390). مثلث ایمان: الگوی ابعادی رابطۀ انسان با خدا. قم: مؤسسۀ علمى فرهنگى دارالحدیث.
نراقی، م. م. (1422ق). جامع‌‌السعادات. بیروت: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات.
ورّام، ابوالحسین بن أبی فراس حلی (1384ق). تنبیه‌‌الخواطر و نزهة‌‌النواظر (مجموعة ورام). نجف: المکتبۀ الحیدریۀ.
 
Deci, E. L. (1975). Intrinsic motivation. New York: Plenum Publishing Co.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1991). A motivational approach to self: Integration in personality. In: R. Dienstbier (Ed.), Nebraska symposium on motivation: Perspectives on motivation (Vol. 38, pp. 237-288). Lincoln, NE: University of Nebraska Press.
Genia, V. (1990). Religious development: A synthesis and reformulation. Journal of Religion and Health, Vol. 29, No. 2.
Genia, V. (1995). Counseling and psychotherapy of religious clients: A developmental approach. Greenwood Publishing Group.
Granqvist, P. (2014). Religion and cognitive, emotional, And social development. In Vassilis Saroglou. Religion, Personality, & Social behavior. New York & London: Taylor & Francis Group.
Hood, R.W. JR., Hill, P.C., & Spilka, B. (2009). The psychology of religion: An empirical approach. The Guilford Press.
Johnson, k. A., & Cohen, A. (2014). Religious and National Cultures. In Vassilis Saroglou (Ed.). Religion, personality and social behavior (pp. 338-360). New York: Taylor & Francis. 
Malti, T., & Dys, S. P. (2015). A developmental perspective on moral emotions. New York: Springer. 34,453-459.
Nelson, J. M. (2009). Psychology, Religion, & Spirituality. New York: Springer.
Neyrinck, B., Lens, W., & Vansteenkiste, M. (2005). Goals and regulations of religiosity: A motivational analisis. In M. L. Maehr & S. A. Karabenick (Eds.), Motivation and religion, (pp. 77-106). Greenwich, CT: Jai Press Inc.
Nucci, L. P. (2008). Social cognitive domain theory and moral education. In L. P. Nucci & D. Narvaez (Eds.). Handbook of moral and character education. (pp.291-309). New York: Routledge.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Intrinsic and extrinsic motivation. Classic and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25, 54-67.
Streib, H. (2003). Faith development research at twenty years. In R. R. Osmer & F. Schweitzer (Eds.). Developing a Public Faith. New Directions in Practical Theology. Essays in Honor of James. W. Fowler (pp. 15-42). St. Louis: Chalice Press.
Wulff, D. (1997). Psychology of Religion: Classic and Contemporary. New York: John Wiley & Sons